Vol. 5 No. 3 (2026): EIYB (Educational Yield Insights & Breakthroughs)
Articles

O‘ZBEKISTON ARID LANDSHAFTLARIDA IQLIM O‘ZGARISHI, SUV TANQISLIGI VA YER DEGRADATSIYASI JARAYONLARINING GEOEKOLOGIK BAHOLANISHI: CHO‘LLANISHNI KAMAYTIRISHNING HUDUDIY MODELI

pdf
  • O‘ktamova Sadoqatxon Murodjon qizi
O‘ktamova Sadoqatxon Murodjon qizi
Geografiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)

Published 2026-05-31

Keywords

  • arid landshaft, cho‘llanish, yer degradatsiyasi, suv tanqisligi, geoekologik baholash, tuproq sho‘rlanishi, GIS, masofadan zondlash, iqlim moslashuvi, O‘zbekiston.

Abstract

Ushbu maqolada O‘zbekistonning arid va semiarid landshaftlarida iqlim o‘zgarishi, suv resurslari tanqisligi, tuproq sho‘rlanishi, yaylov degradatsiyasi va cho‘llanish jarayonlarining o‘zaro bog‘langan geoekologik mexanizmlari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi tabiiy-geografik omillar, antropogen bosim, transchegaraviy suvga qaramlik, irrigatsiya tizimlarining samaradorligi va landshaft barqarorligi o‘rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarini aniqlash hamda cho‘llanishni kamaytirishga xizmat qiluvchi hududiy geoekologik modelni asoslashdan iborat. Maqolada O‘zbekiston — 2030 strategiyasi, yashil iqtisodiyotga o‘tish konsepsiyasi, milliy ekologik hisobotlar, xalqaro iqlim va yer degradatsiyasi bo‘yicha tadqiqotlar, masofadan zondlash hamda GIS yondashuvlari asosida tahliliy-uslubiy asos shakllantirildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, cho‘llanish jarayoni faqat tabiiy qurg‘oqchilik yoki harorat ortishi bilan izohlanmaydi; u suv xo‘jaligi boshqaruvi, tuproq-meliorativ holat, yaylovlardan foydalanish me’yori, aholi punktlarining landshaftga bosimi va institutsional moslashuvchanlik darajasi bilan bevosita bog‘liq murakkab hududiy tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Maqolada integral xavf zonalashtirish, suv-tejamkor irrigatsiya, sho‘rlanish monitoringi, degradatsiyalangan yaylovlarni reabilitatsiya qilish, Aralbo‘yi landshaftlarini tiklash va mahalliy boshqaruvda geoaxborot qarorlarini joriy etish ustuvor yo‘nalishlar sifatida asoslandi.

pdf

References

  1. 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF-158-son Farmoni. “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi to‘g‘risida. Lex.uz.
  2. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi PQ-4477-son Qarori. 2019–2030-yillar davrida O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida. Lex.uz.
  3. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 30-oktabrdagi PF-5863-son Farmoni. 2030-yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekiston Respublikasining atrof-muhitni muhofaza qilish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida. Lex.uz.
  4. 4. O‘zbekiston Respublikasida suv resurslarini boshqarish va irrigatsiya sektorini rivojlantirishning 2025–2028-yillarga mo‘ljallangan dasturi. Lex.uz.
  5. 5. United Nations Economic Commission for Europe. National State of the Environment Report: Uzbekistan. Geneva, 2024.
  6. 6. World Bank. Uzbekistan Country Climate and Development Report. Washington, DC: World Bank, 2023.
  7. 7. United Nations Development Programme. Environment and Climate Action: Uzbekistan. UNDP Uzbekistan, 2024–2026.
  8. 8. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Decision Support System Discussed to Support Land Degradation Neutrality in Uzbekistan. FAO, 2026.
  9. 9. UNDP Climate Change Adaptation. Uzbekistan Country Profile. United Nations Development Programme.
  10. 10. Food and Agriculture Organization of the United Nations. SCALA Private Sector Engagement Facility: Uzbekistan. FAO.
  11. 11. United Nations Convention to Combat Desertification. Summary Report on the LDN Target Setting Programme: Uzbekistan. UNCCD, 2019.
  12. 12. ELD Initiative. Integrative Land–Biodiversity–Climate Action: Case Study Uzbekistan. 2024.
  13. 13. World Bank. Climate Adaptation in Uzbekistan: Landscape Restoration Opportunities. Washington, DC: World Bank, 2024.
  14. 14. Umarov S. et al. Land degradation in Uzbekistan: key challenges and sustainable solutions. Frontiers in Sustainable Food Systems, 2025.
  15. 15. Ahmad S., Eshchanov R. Monitoring land use and land cover dynamics in Khorezm region using remote sensing and GIS approaches. 2024.
  16. 16. Abdimuminov B. Monitoring and mapping of desertification process using remote sensing images in Uzbekistan. E3S Web of Conferences, 2024.