Vol. 6 No. 3 (2026): EIYB (Educational Yield Insights & Breakthroughs)
Articles

ATMOSFERA HAVOSIDAGI IFLOSLANTIRUVCHI MODDALARNING MAVSUMIY TAQSIMLANISHINI SANOAT VA TRANSPORT MANBALARI KESIMIDA ANIQLASH TAHLILI

Z.Almov; N.Abdurahimova
Atrof muhit va tabiatni muhofaza qilish texnologiyalari ilmiy-tadqiqot instituti t.f.d., katta ilmiy xodimi.; Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim oʻzgarishini oʻrganish universiteti (Green University) magistri.

Published 2026-06-08

Keywords

  • Atmosfera havosi, sanoat manbalari, avtotransport, mavsumiy dinamika, termik inversiya, dispers zarrachalar (PM₂.₅), azot oksidlari, ekologik monitoring.

Abstract

Ushbu maqolada shahar atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalarning mavsumiy taqsimlanish qonuniyatlari sanoat korxonalari va avtotransport manbalari kesimida tahlil qilingan. Tadqiqot davomida yilning turli fasllarida iqlim omillari (harorat, shamol tezligi, termik inversiya) hamda antropogen yuklamaning oʻzgarishi natijasida asosiy zararli moddalar (SO₂, NOx, CO, PM₂.₅ va PM₁₀) konsentratsiyasining tebranish dinamikasi oʻrganilgan. Tahlillar shuni koʻrsatadiki, kuz-qish mavsumida issiqlik energiyasi sektori va meteorologik inversiya effekti havo sifatining yomonlashishiga asosiy sabab boʻlsa, yoz oylarida transport tashlamalari hisobiga fotokimyoviy jarayonlar va quruq iqlim tufayli dispers zarrachalar miqdori ortadi. Maqola yakunida atmosfera havosini muhofaza qilish boʻyicha mavsumiy ekologik monitoring va boshqaruv strategiyalari taklif etilgan.

References

  1. 1. Akimoto, H. (2016). Atmospheric chemistry and physics: An introduction. Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319-29441-4
  2. 2. Lelieveld, J., Evans, J. S., Fnais, M., Giannadaki, D., & Pozzer, A. (2015). The contribution of outdoor air pollution to premature mortality on a global scale. Nature, 525(7569), 367–371. https://doi.org/10.1038/nature15371
  3. 3. Seinfeld, J. H., & Pandis, S. N. (2016). Atmospheric chemistry and physics: From air pollution to climate change (3rd ed.). John Wiley & Sons.
  4. 4. US EPA. (2019). Positive Matrix Factorization (PMF) 5.0 fundamentals and receptor modeling guidance for source apportionment. United States Environmental Protection Agency, Office of Research and Development.
  5. 5. Uzgidromet. (2025). Annual report on ambient air quality monitoring in major industrial cities of the Republic of Uzbekistan. Gidrometeorologiya Xizmati Agentligi. https://meteo.uz/monitoring
  6. 6. Zhang, Y., Shrivastava, M., Ching, J., & Pandis, S. N. (2020). Seasonal dynamics of PM2.5 and meteorological inversion layer thickness in Asian megacities: A receptor modeling approach. Atmospheric Environment, 223, 117–130. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2019.117130