Published 2026-02-28
Keywords
- stress, stressga bardoshlilik, koping strategiya, rezilyentlik, psixologik tayyorgarlik, emotsional regulyatsiya, kasbiy stress, bojxona xodimi.
Abstract
Ushbu maqolada stressga bardoshlilikni rivojlantirish jarayonida koping strategiyalarning psixologik, kasbiy va amaliy ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda stressga bardoshlilik shaxsning murakkab, noaniq va yuqori mas’uliyatli vaziyatlarda psixik muvozanatni saqlashi, vaziyatni adekvat baholashi, xulq-atvorni ongli boshqarishi va kasbiy vazifalarni samarali bajarishini ta’minlovchi integral psixologik sifat sifatida talqin etiladi. Koping strategiyalar esa stressor ta’sirini kamaytirish, ichki resurslarni safarbar etish, emotsional zo‘riqishni tartibga solish va muammoli vaziyatdan konstruktiv chiqish usullari sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqolada Lazarus va Folkman tomonidan ishlab chiqilgan tranzaksion stress modeli, Carverning COPE konsepsiyasi, Endler va Parkerning vazifaga, emotsiyaga hamda qochishga yo‘naltirilgan koping tasnifi, shuningdek rezilyentlik nazariyalari asosida koping strategiyalarning stressga bardoshlilikka ta’sir mexanizmlari ochib beriladi. Maxsus xizmat, xususan bojxona tizimi xodimlari faoliyatida stressorlar ko‘pincha vaqt tanqisligi, huquqiy mas’uliyat, shaxslararo muloqotdagi keskinlik, tezkor qaror qabul qilish zarurati va emotsional bosim bilan bog‘liq bo‘lgani sababli koping kompetensiyasini rivojlantirish kasbiy tayyorgarlikning muhim komponenti sifatida asoslanadi. Tadqiqot natijasida stressga bardoshlilikni rivojlantirishda muammoga yo‘naltirilgan, emotsiyani boshqarishga qaratilgan, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashga tayanuvchi va ma’no berishga asoslangan koping strategiyalarni kompleks shakllantirish zarurligi ilmiy jihatdan asoslandi.
References
- 1. Lazarus, R. S., Folkman, S. Stress, Appraisal, and Coping. New York: Springer, 1984.
- 2. Carver, C. S., Scheier, M. F., Weintraub, J. K. Assessing coping strategies: A theoretically based approach. Journal of Personality and Social Psychology, 1989, 56(2), 267-283.
- 3. Endler, N. S., Parker, J. D. A. Multidimensional assessment of coping: A critical evaluation. Journal of Personality and Social Psychology, 1990, 58(5), 844-854.
- 4. Connor, K. M., Davidson, J. R. T. Development of a new resilience scale: The Connor-Davidson Resilience Scale. Depression and Anxiety, 2003, 18(2), 76-82.
- 5. World Health Organization. WHO Guidelines on Mental Health at Work. Geneva: World Health Organization, 2022.
- 6. Masten, A. S. Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 2001, 56(3), 227-238.
- 7. Hobfoll, S. E. Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 1989, 44(3), 513-524.
- 8. Folkman, S. The case for positive emotions in the stress process. Anxiety, Stress & Coping, 2008, 21(1), 3-14.
- 9. Bonanno, G. A. Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 2004, 59(1), 20-28.
- 10. Compas, B. E., Connor-Smith, J. K., Saltzman, H., Thomsen, A. H., Wadsworth, M. E. Coping with stress during childhood and adolescence: Problems, progress, and potential in theory and research. Psychological Bulletin, 2001, 127(1), 87-127.