Vol. 6 No. 3 (2026): EIYB (Educational Yield Insights & Breakthroughs)
Articles

BRAYL NOTA YOZUVI ORQALI MUSIQA SAVODINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI (KO‘ZI OJIZ O‘QUVCHILAR MISOLIDA)

pdf
  • Abdusattorov Isomuhammad Abdurobil o‘g‘li; Nosirov Dilmurodjon Tursinovich
Abdusattorov Isomuhammad Abdurobil o‘g‘li; Nosirov Dilmurodjon Tursinovich
Qo‘qon davlat universiteti Musiqa ta’limi va san’at mutaxassisligi magistranti; Qo‘qon davlat universiteti o‘qituvchisi

Published 2026-06-08

Keywords

  • Brayl nota yozuvi, ko‘zi ojiz o‘quvchi, musiqa savodi, inklyuziv ta’lim, tiflopedagogika, taktil idrok, musiqiy eshituv, ritmik tafakkur, nota o‘qish metodikasi.

Abstract

Ushbu maqolada ko‘zi ojiz o‘quvchilarda musiqa savodini shakllantirish jarayonida Brayl nota yozuvidan foydalanishning nazariy-metodik asoslari, didaktik mexanizmlari va amaliy tatbiq yo‘nalishlari tadqiq etiladi. Musiqa savodi odatda ko‘rish orqali qabul qilinadigan nota belgilarini idrok etish, ritmik va melodik birliklarni farqlash, ularni ijro harakati bilan bog‘lash hamda musiqiy tafakkurda tizimlashtirish jarayoni sifatida talqin qilinadi. Ko‘zi ojiz o‘quvchilar uchun esa bu jarayon vizual belgi emas, balki taktil idrok, eshituv xotirasi, motor koordinatsiya, fazoviy tasavvur va musiqiy-semantik tahlilning uyg‘unlashuvi orqali yuzaga keladi. Maqolada Brayl nota yozuvi oddiy texnik moslama emas, balki ko‘zi ojiz o‘quvchining musiqiy bilimni mustaqil o‘zlashtirishi, notani ongli o‘qishi, eshitgan musiqiy materialini belgi tizimi bilan bog‘lashi va ijro madaniyatini rivojlantirishi uchun zarur bo‘lgan maxsus pedagogik vosita sifatida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda musiqiy savodxonlikni bosqichma-bosqich shakllantirish modeli ishlab chiqilib, unda taktil tayyorgarlik, elementar ritmik belgilarni o‘zlashtirish, balandlik va cho‘zim munosabatlarini anglash, qisqa musiqiy matnni Brayl nota asosida o‘qish, eshitish orqali nazorat qilish, yodlash va ijroga ko‘chirish bosqichlari izchil yoritiladi. Shuningdek, o‘qituvchining tiflopedagogik kompetensiyasi, maxsus didaktik materiallar, individual ta’lim trayektoriyasi, adaptiv baholash mezonlari va inklyuziv musiqa ta’limida Brayl nota yozuvining o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida Brayl nota yozuvi asosida tashkil etilgan musiqa ta’limi ko‘zi ojiz o‘quvchida mustaqil o‘qish, musiqiy eshituv, ritmik aniqlik, ijro intizomi va badiiy tafakkurni rivojlantirishga xizmat qilishi ilmiy jihatdan asoslanadi.

pdf

References

  1. 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-oktabrdagi PQ-4860-son ‘Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida’gi qarori. Lex.uz.
  2. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 18-apreldagi PQ-209-son ‘Ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi bolalar uchun ixtisoslashtirilgan maktab-internatlarda ta’lim berish sifatini oshirish hamda ular faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida’gi qarori. Lex.uz.
  3. 3. O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 15-oktabrdagi O‘RQ-641-son ‘Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida’gi Qonuni. Lex.uz.
  4. 4. Krolick, B. (comp.). New International Manual of Braille Music Notation. Braille Music Subcommittee, World Blind Union, 1996.
  5. 5. Library of Congress. National Library Service for the Blind and Print Disabled. Music Service and Materials. Washington, D.C.
  6. 6. Library of Congress. NLS Music Notes. Braille Music Basics: Reading Notes and Octave Signs. 2022.
  7. 7. United Nations. Convention on the Rights of Persons with Disabilities. Article 24: Education.
  8. 8. UNESCO. Guidelines for Inclusion: Ensuring Access to Education for All. Paris: UNESCO, 2005.
  9. 9. Library of Congress. Music Materials in Braille, Large Print and Audio: A Resource Guide. Washington, D.C., 2020.
  10. 10. Hallam, S. The power of music: Its impact on the intellectual, social and personal development of children and young people. International Journal of Music Education, 2010, 28(3), 269–289.